Na pewno większość z Was słyszała historię o tym, jak Pablo Picasso narysował syrenkę w pewnym mieszkaniu na Kole. Podejrzewam jednak, że już nie każdy słyszał o dwóch syrenkach Picassa. Jeszcze mniej osób wie, który z wizerunków przedstawia tę słynną z Koła. A już prawie nikt nie wie, jaki jest jej adres. Najwyższa pora rozwikłać tę tajemnicę!
Gdzie Picasso ogląda zachód nad gruzami Warszawy?
W sierpniu 1948 roku hiszpański malarz Pablo Picasso uczestniczy w odbywającym się we Wrocławiu Światowym Kongresie Intelektualistów w Obronie Pokoju. Do Polski dotarł zorganizowanym specjalnie dla niego samolotem. Warto dodać, że pierwszy raz w życiu oglądał świat z takiej perspektywy, bowiem nigdy wcześniej nie leciał samolotem. W tej pierwszej powietrznej podróży najbardziej zachwyciło go to, że świat z góry wygląda tak, jak na kubistycznym obrazie. Po skończonym kongresie udaje się do Warszawy, tym razem już pociągiem.
W Warszawie Picasso fetowany jest niemalże jak głowa państwa. Prezydent Bolesław Bierut odznacza go Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski. W tym miejscu trzeba zaznaczyć, że było to jedno z niewielu odznaczeń państwowych, jakie malarz przyjął. A ówczesne władze Warszawy wydają przyjęcie na cześć Picassa. Kolacja odbywa się na dwupoziomowym tarasie-dachu "Szklanego Domu" przy ul. Mickiewicza 34/36. Podobno stamtąd malarz oglądał zachód słońca nad Warszawą. Pamiętajmy, że był to rok 1948, więc widok z dachu na zburzoną Warszawę musiał robić ogromne wrażenie!
O tym, jak Pablo Picasso uaktualnił herb Warszawy
Przewodnikiem Picassa po Warszawie jest Helena Syrkusowa. W jej pracowni malarz ogląda plany i rysunki osiedla WSM na Kole, które Syrkusowa zaprojektowała wraz z mężem. I tak oto 3 września 1948 roku Picasso trafia na osiedle na Kole. Tam wprawdzie prace budowlane jeszcze trwają, ale część budynków jest już wykończona. Picasso zwiedza kilka mieszkań i budynków, które bardzo mu się podobają. Mieszkania chwali za funkcjonalizm, a budynki za ładny i oryginalny wygląd. Najbardziej jednak fascynuje go pomysł na materiał, z którego powstają nowe domy. Otóż całe to osiedle jest budowane ze specjalnych płyt przetworzonych z gruzu. W pewnym momencie Picasso wyjmuje z kieszeni węgiel i na ścianie małego przeznaczonego już do odbioru mieszkania rysuje syrenkę. Nie byłby jednak sobą, gdyby czegoś nie zmienił - zamiast miecza wkłada jej do ręki młot. Rysunek był znacznych rozmiarów (1,8 m na 1,7 m) i zajął prawie całą ścianę.
syrenka z Koła
Osiedle na Kole zostaje wykończone i do mieszkania z syrenką wprowadza się młode małżeństwo - państwo Sawiccy. Początkowa radość związana z obcowaniem na co dzień z dziełem Picassa stopniowo ustępuje zniechęceniu, aż w końcu mieszkańcy proszą spółdzielnię o przeniesienie lub zamalowanie syrenki. I nie ma się co dziwić - bywają dni, kiedy przez ich małe jednopokojowe mieszkanie z kuchnią i wnęką sypialną przewija się nawet do 400 osób! Każdy by miał dość. W końcu przychodzi pisemna zgoda na zamalowanie syrenki:
"Ob. Franciszka Sawicka.
Zarząd WSM nie stawia przeszkód w odnowieniu lokalu nr 28 przy ul. Deotymy 48 i wyraża zgodę na zamalowanie Syreny wymalowanej na ścianie pokoju przez artystę malarza Pikacco. (pisownia oryginalna!) Polecenie telefoniczne tow. Wyrzykowskiego w dniu 12.VIII.1953.
WSM Osiedlowe Warsztaty Naprawcze nr 2 na Kole"
I tak oto w roku 1953 Syrenka Picassa zostaje zmyta mydłem i zamalowana. Niestety, nie wiadomo kiedy, ale Syrenka została skuta razem z tynkiem, ponieważ w listopadzie 1969 dokonano ekspertyzy muru przy pomocy promieni podczerwonych i okazało się, że po rysunku nie ma nawet śladu.
Zamieszanie z adresem, czyli jak namierzyć syrenkę
Najwięcej kłopotów sprawia ustalenie właściwego adresu. W książce "Picasso w Polsce" wydanej w 1979 roku podane są dwa adresy: Deotymy 4 m. 28 i Deotymy 48 m. 28. Od pewnego czasu w różnych źródłach pojawia się również adres ks. Sitnika 4 m. 8. Dlaczego jest aż tyle różnych adresów? Wbrew pozorom, rozwiązanie zagadki jest proste. Jak zwykle, w takiej sytuacji najbardziej przydatne są stare plany Warszawy :) Otóż adres tego budynku zmieniał się kilkakrotnie. Na samym początku wszystkie bloki tej części osiedla miały adres Deotymy.
fragment planu z 1955 roku
Dopiero po ukończeniu osiedla lokalnym uliczkom nadano nazwy. Blok z syrenką Picassa otrzymał adres Estery Stróżeckiej 4. A już we współczesnych czasach, w 1994 roku, w ramach dekomunizacji ulic, nazwę Stróżeckiej zmieniono na Księdza Jana Sitnika. Prawdopodobnie adres Deotymy 4 m. 28 to zwykła pomyłka Heleny Syrkusowej. Natomiast pozostałe dwa adresy są właściwe, tylko każdy obowiązywał w innych czasach.
Skąd się wzięła druga syrenka?
O syrence z Koła wiadomo było od początku. Istnienie drugiej syrenki wyszło na jaw dopiero po 15. latach. W październiku 1969 roku, we francuskiej edycji miesięcznika "Polska" pojawiło się wspomnienie romanistki Claire Nicolas. Zilustrowaniem tego materiału zajmował się polski grafik Lech Zahorski, który znalazł reprodukcję Syrenki, ale bez podanego źródła. I co się wtedy okazało? Otóż okazało się, że owszem, jest to Syrenka z młotkiem w dłoni, autorstwa Picassa, ale - nie ta sama. I to właśnie wizerunek tej drugiej syrenki jest dzisiaj powszechnie znany jako Syrenka Picassa. W dodatku, często mylnie nazywany Syrenką z Koła...
Druga syrenka Picassa wygląda tak:
syrenka z albumu
A skąd się wzięła? Wyjaśnieniem zagadki zajął się młody historyk sztuki Wojciech Krysztoforski, który przez wiele lat drążył temat, z dotarciem do samego Picassa włącznie. Dopiero w kwietniu 1975 roku przez przypadek okazało się skąd się wzięła druga syrenka. Okazuje się, że dzień później - 4 września (czyli dzień po zwiedzaniu osiedla na Kole) podczas obiadu u ówczesnego prezydenta Warszawy - prof. Stanisława Tołwińskiego Picasso rysuje drugą syrenkę. Tyle tylko, że już nie na ścianie, a w albumie pamiątkowym i nie prawie dwumetrową, tylko skromniejszą o wymiarach 21 na 29 cm. Oprócz wielkości, syrenka ta znacznie różni się od swojej bliźniaczki z Koła. Jedyną cechą wspólną, jaka charakteryzuje obie syrenki jest to, że trzymają młot zamiast miecza.
lektury:
"Picasso w Polsce" - pod red. Mieczysława Bibrowskiego (Wydawnictwo Literackie, Kraków 1979)
frontwola.blogspot.com/picasso-na-kole
źródło zdjęć:
"Picasso w Polsce" - pod red. Mieczysława Bibrowskiego (Wydawnictwo Literackie, Kraków 1979)
mapa: trasbus.com
